Ешқашан кешірім сұрамаңыз, түсініспеушіліктер болып тұрады! Бұл сабақ жоспарының құрылымын сақтай отырып, қазақ тіліне аудармасын ұсынамын. Сабақ барысында ыңғайлы болуы үшін мәтінді логикалық бөліктерге бөліп, тақырыпшалармен және қаріптермен ерекшеледім.
Өткізу формасы: өткенге саяхат
Сабақтың мақсаттары:
-
Балаларды жазу тарихымен (түйінді және суретті жазу, сына жазу), алғашқы жазу материалдарымен (папирус, қайың тозы, қағаз) және кітап басу тарихымен таныстыру.
-
Қазіргі өмірдегі өткеннің белгі-рәміздерін көре білуге үйрету.
-
Балалардың ойлау белсенділігін, пайымдау қабілетін дамыту.
-
Балалардың шығармашылық қиялын, зейінін, логикалық ойлауын, тапқырлығын дамытуға ықпал ету.
-
Кітапқа деген ұқыпты көзқарасты қалыптастыру.
Кіріспе бөлім: Жұмбақ
Балалар, мен сендерге бір қызықты жұмбақ жасырғым келіп тұр:
Тұқым сеппейді, бірақ жақсылық себеді, Нан емес, бірақ тойдырады, Қолы жоқ, бірақ бәрін істей алады, Аяғы жоқ, бірақ жолмен жетелейді.
Бұл – кітап. Осы жұмбақтың мағынасын қалай түсінесіңдер, түсіндіріп беріңдерші. Бүгінгі біздің сабағымыз кітаптарға арналады, бірақ сендер оқып жүрген кітаптар емес, осыдан көптеген мың жыл бұрын жарық көрген ескі, сирек кездесетін кітаптар туралы болмақ.
Қалай ойлайсыңдар, алғашқы кітаптар қандай болды және олар неден жасалды? Қиялдап көріңдерші. (Балалардың жауап нұсқалары)
Жазудың алғашқы қадамдары: Түйінді жазу
Әр түрлі уақытта адамдар бір-біріне тәжірибе мен білімді түрлі жолдармен жеткізген. Адамзат тарихындағы алғашқы кітап – жартастағы суреттер кітабы.
Бірде алғашқы адам үңгірде отырып, суықтан бүрсең қағады. От жағу керек еді, бірақ ол алауға бұтақ жинауды ұмытып кетіпті. Бұл тұрақты ұмытшақтық қой! Ол қаншама қиындық әкелді десеңші. Есте сақтау үшін түйіншек түйіп қою керек еді…
Қазіргі заманғы жазуға жасалған алғашқы қадам – ойды жеткізбейтін, бірақ оны еске салатын заттарды пайдалану болды, мысалы, есте сақтау үшін түйіндер. Түйіндердің түсі мен байлану ретіне қарай, үндістер не туралы сөз болып жатқанын анықтаған:
-
Сары бояу – алтынды білдірген.
-
Ақ – күмісті.
-
Қызыл – соғысты.
Түйіндер байланған жіптер де бірдей болмаған: біреулері жуанырақ, екіншілері жіңішке, біреулері ұзын, енді біреулері қысқа болған. Мұндай жазу… түйінді жазу деп аталады.
Тәжірибелік тапсырма: Балалар 2 топқа бөлініп, бір-біріне жіптерге жазылған түйінді хаттар жібереді және оларды оқиды.
Суретті жазу (Пиктография)
Адамдар бір-біріне хабарламаларды тағы қалай жеткізе алар еді? (Балалардың жауап нұсқалары)
Бұл үшін суреттерді пайдалануға болатын еді. Көз алдымызға елестетіп көрейікші: сендер суреттері бар жартасты тапқан ғалымдарсыңдар. Ежелгі суретші тасқа мынадай суреттер қашап салыпты: ескекшілері бар қайық, онда жарты ай мен күннің үш дөңгелегі, ал төменіректе – жебе қадалған бұғылар мен жабайы қаздар. Осы суреттер нені білдіруі мүмкін екенін ойланып көріңдерші. (Балалардың жауап нұсқалары)
Бұл хатты былай оқуға болады: “Біз қайықпен бір ай және үш күн жүздік. Аң-құсы көп жер таптық. Көптеген бұғылар мен қаздар ауладық. Біздің соңымыздан жүзіп келіңдер!”
Қалай ойлайсыңдар, мұндай жазудың кемшілігі неде? Білесіңдер ме, балалар, біздің заманымызда да осындай суретті жазуды пайдаланады. Қалай ойлайсыңдар, қайда? (Балалардың жауап нұсқалары)
Көшеде жиі сурет-белгілерді көруге болады. Жүргізуші белгіні көріп, бірден түсінеді: жақын маңда мектеп, балалар бар, демек, аса мұқият әрі сақ болу керек. Басқа хат-сурет – ескерту белгісі. Оны жәшіктерге салады. Ол: “Жүк ылғалдан қорқады” деп айтады.
Сонда қалай, балалар, хат-суреттермен жер бетіндегі барлық нәрсені айтып беруге бола ма екен? Әрине, жоқ. Міне, мына мақалды суретпен бейнелеп көріңдерші: «Бейнет түбі – зейнет» (Кончил дело – гуляй смело). Бұл жерде тек суреттермен шектелу мүмкін емес. Сөздер қажет. Ал сөздер үшін әріптер керек, сөйтіп олар пайда болды. Бірақ, олар кәдімгі әріптер емес – сурет-әріптер еді. Мысалы, арыстанның (лев) суретін салады. Бұл сөз «Л» әрпінен басталады, демек «Л» әрпін оқисың. Ағашты (дерево) салса – «Д» деп оқисың.
Менде де, балалар, суреттермен жазылған бір сөз бар, қанеки, соны оқып көрейік. Тәжірибелік тапсырма: Ребус түрінде жасырылған сөзді (кітап) оқиды.
Жазуға арналған материалдар: саздан қағазға дейін
Кітаптарды әр түрлі уақытта және түрлі елдерде түрлі материалдарға жазған. Балалар, бәріміз керемет ежелгі «Месопотамия» еліне ойша саяхат жасайық.
Саз тақтайшалар және сына жазу Ол жерде кітаптар саздан жасалған екен. Шумерлер – Месопотамия халықтарының бірі – алғаш рет мектептер ашқан. Мектептегі оқу сазды илеуден басталған. Қалай ойлайсыңдар, неліктен? Сөйтсек, дымқыл саздан жасалған кішкентай тегіс тақтайшалар балалар үшін жақсы ермек болған екен. Содан кейін, әлі жұмсақ тақтайшаларға ағаш таяқшамен мәтін жазған. Алғашқы жазу суреттер, бейнелер түрінде болды. Кейінірек осы суреттерді білдіретін белгілер – сына жазу пайда болды. Месопотамияда сына жазулы тақтайшалардың көп болғаны соншалық, олардан үлкен кітапханалар құрастырылған. Тәжірибелік тапсырма: Қане, біз де тақтайшаларға өз есімдерімізді жазып көрейік.
Папирус және пергамент Бірақ, балалар, ежелгі кітаптар тек саз тақтайшалар түрінде ғана болған деп ойламаңдар. Кітаптар папирустарға да жазылды. Папирус – шөптесін өсімдік, қамыс. Қамысты ерекше өңдей отырып, үлкен шиыршықтарға оралатын қағаз алған. Оларды да папирус деп атаған. Папирус өте сынғыш. Бұл қолайсыз, қалай ойлайсыңдар неге? (Мыжылып, уатылып қалады) Оның екі жағына бірдей жазуға бола ма еді? Әрине, жоқ.
Сол кезде адамдар жаңа материал тапты. Олар пергаментке жаза бастады – бұл үлдір (пленка) сияқты жұқа, иленбеген, арнайы өңделген тері. Оны Пергам қаласының маңында жасап шығарған, атауы да осыдан шыққан. Пергамент папирусқа қарағанда жарылмайтын, ол өте берік болды, оны бүктеуге, екі жағын да пайдалануға болатын. Бұл ерекшелік кітаптың жаңа формасының пайда болуына ықпал етті.
Қайың тозы (Береста) Сонымен қатар, адамдар қайың тозына да жазған. Қайың тозы дегеніміз не? (Балалардың жауап нұсқалары) Дұрыс, бұл қайың қабығының жоғарғы қабаты. Қараңдаршы, балалар, ол қандай болады. Айтыңдаршы, оған немен жазған? Қандай да бір үшкір затпен тырнап жазған. Ғалымдар Новгород қаласында қазба жұмыстарын жүргізу барысында ерте заманнан сақталған көптеген қайың тозына жазылған хаттар – грамоталарды тапты.
Қағаз Қазір бүкіл әлемде кітаптарды қағазға басып шығарады. Қалай ойлайсыңдар, алғашқыда қағазды неден жасаған? Оны шүберектерден жасаған. Шүберектерді сұйық массаға айналғанша қазанда ұзақ қайнатып, содан соң жиі торы бар арнайы жақтауға құйған. Осылайша қағаз парақтары пайда болған.
Қараңдаршы, менің қолымдағы не нәрсе, ол неге ұқсайды? Иә, шынында да, бұл ара ұясының бір бөлігі – аралар дернәсілдерін салатын ұяшықтар. Мұқият қараңдаршы, олар неден жасалған? Иә, қағаздан. Дәл осы аралар адамдарға қағаз жасаудың жаңа тәсілін көрсеткен. Бірде бақта қағаз фабрикаларының екі директоры отырып, ағаш дуалдың бойымен аралардың өрмелеп жүргенін байқайды. Аралар өз жақтарымен ағаштың жоғарғы қабатын жинап, оны сілекеймен мұқият шайнап, бұл массаны жайып, өздеріне ұя жасаған. Масса кепкен кезде жұқа қағаз қабаты пайда болған. Екі директор мұны көріп, қағазды дәл осы қағида бойынша жасай бастайды: ағаш қатты ұсақталады, үгінділер химикаттармен араластырылады және тез кебуі үшін арнайы сүзгілермен сорғытылып, кептіріледі.
Кітаптың құрылысы және Әліпбидің пайда болуы
Балалар, айтыңдаршы, парақтары жыртылмауы, кірлемеуі үшін оларды қорғайтын кітаптың «жейдесі» қалай аталады? (Балалардың жауап нұсқалары) Дұрыс, мұқаба. Ал картоннан, теріден немесе қалың қағаздан жасалған берік әрі қатты тысы түптеу деп аталады.
Бұрын, орта ғасырларда түптелген кітаптар терімен немесе матамен қапталған ағаш тақтайшалардан жасалатын. Кейде мұқабаларды алтын немесе күміспен қаптап, бағалы тастармен әшекейлеген. Мұндай металл мұқабаларды окладтар деп атаған.
Айтыңдаршы, кітап беттерінде не орналасқан? (Балалардың жауап нұсқалары) Дұрыс, әріптер. Біздің ең кәдімгі әріптеріміз – бұл суреттер, тек өте қатты өзгерген суреттер.
-
«А» – бұқаның мүйізді басының суреті.
-
«Г» – бұрыш.
-
«Е» – екі қолын көтерген адам.
-
«М» – теңіз толқыны.
-
«О» – адамның көзі.
Ресейге әліпбидің келуіне Византиядан келген екі монах – Кирилл мен Мефодийге қарыздармыз. Сондықтан көне орыс жазуы кириллица деп аталады. Қазір ескі славян әліпбиімен жазылған мәтінді оқу оңай емес. Тәжірибелік тапсырма: Қалаушылар ескі славян кітабын оқып көреді. Көріп отырғандарыңыздай, бұл оңай емес. Бұған арнайы оқу керек.
Қолжазба және баспа кітаптары
Алғашқы кітаптар қазіргідей емес, қолжазба кітаптар болды. Оларды сауатты адамдар – хатшылар қолмен жазды. Қалай ойлайсыңдар, хатшының негізгі құралы не болды? Жұмбақты шешіңдер:
Сауатты емеспін, бірақ өмір бойы жазамын. (Жауабы: қауырсын қалам)
Жазу үшін қаздың қауырсындары қолданылды. Оны шағын пышақпен ұштаған, сондықтан бұл пышақ содан бері қаламұштар пышағы (перочинный) деп аталады. Қолжазба емен жаңғақтарынан жасалған сиямен жазылды. Тақырыптарды хатшы қызыл бояумен жазған – сондықтан «қызыл жолдан (азат жолдан) бастап жазу» деген тіркес осыдан шыққан.
Қазір біз баспа кітаптарын оқуға дағдыланғанбыз. Айтыңдаршы, оларды қайда және немен басып шығарады? (Балалардың жауап нұсқалары) Иә, оларды баспаханаларда баспа станогында басып шығарады. Русьте станокта алғаш болып орыс кітап басушысы Иван Федоров басты, ал баспа станогын ең бірінші ойлап тапқан адам – неміс өнертапқышы Иоганн Гутенберг. Баспаханада әріп-штампиктерден сөздер құрастырылды. Содан кейін оларды арнайы бояумен бояп, үстіне таза қағаз парағын қойған, сөйтіп осының бәріне пресс түсірілген.
Қорытынды және қызықты фактілер
Кітаптар әрқашан сендердің көмекшілерің болады. Бүгін біздің дана достарымыз сендерге тапсырмалар дайындап қойды. Тәжірибелік тапсырма: Балалар белсенділік парақтарымен жұмыс істейді, содан кейін тапсырмалардың орындалуын бірге тексереді.
Балалар, бүгін біз әрбір кітап – бұл тарихтың бір бөлшегі екенін білдік.
-
Әлемдегі ең үлкен кітап 1832 жылы Лондонда жарық көрді. Ол «Ағылшын батырларының пантеоны» деп аталады. Оның биіктігі – 5,7 м, ені – 3,7 м, әріптерінің өлшемі – 15 см.
-
Ең кішкентай кітап – «Құмырсқалар» – 1980 жылы Жапонияда басылып шықты. Оның өлшемі – 1,4 см х 1,4 см.
Біздің кітаптардың өткеніне жасаған саяхатымыз аяқталды. Және осы көне кітап сендерден барлық кітаптарыңа ұқыпты қарауды сұрайды. Егер сендер оларды сақтасаңдар, онда 100 немесе 200 жылдан кейін сендердің кітаптарың да көне кітапқа айналады!